Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR)

Na de Tweede Wereldoorlog werden ongeveer 425.000 personen verdacht van samenwerking met de Duitse bezetter (collaboratie), zoals NSB-lidmaatschap, verraad, of het in dienst gaan bij het Duitse leger. Zij werden strafrechtelijk onderzocht binnen de bijzondere rechtspleging. Niet iedereen werd veroordeeld. De dossiers van de onderzochte personen zitten in het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging.

Oorlog voor de Rechter

Om het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR) voor iedereen toegankelijk te maken is een paar jaar geleden het project Oorlog voor de Rechter (OvdR) gestart. Dit project is een samenwerkingsverband tussen WO2Net, het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies, het Huygens Instituut voor Nederlandse geschiedenis en cultuur en het Nationaal Archief. Het doel van dit project is om het hele CABR te digitaliseren, volledig doorzoekbaar te maken, van uitleg te voorzien en online te plaatsen. In dit kader is het Nationaal Archief in september 2023 gestart met het scannen van het CABR.

Dossiers inzien op afspraak

De eerste CABR-dossiers zouden vanaf januari 2025 online beschikbaar komen. Vanwege een officiële waarschuwing die de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) eind 2024 heeft afgegeven, is echter besloten het online beschikbaar stellen van de CABR-dossiers voorlopig uit te stellen. Ondertussen werd achter de schermen hard gewerkt aan een tijdelijke oplossing. Begin 2025 werd een namenregister uit het archief openbaar gemaakt via de website van OvdR. Dit register bevat uitsluitend namen van verdachten die inmiddels zijn overleden. Namen van verdachten die mogelijk nog in leven zijn, zijn vanwege privacywetgeving niet opgenomen. Wanneer u een persoon in deze namenindex vindt, wordt u verwezen naar de inventarisnummers van de CABR-dossiers die betrekking hebben op deze persoon.

Op 1 juli 2025 werd als noodoplossing een tijdelijke voorziening getroffen. In de studiezaal van het Nationaal Archief in Den Haag kan — uitsluitend op reservering — via vijf beveiligde computers worden gezocht in bijna 11 miljoen gedigitaliseerde pagina’s, ongeveer een derde van het totale CABR. Wanneer u een dossier reserveert, maakt u tegelijkertijd een afspraak om het papieren dossier in te zien in de studiezaal van het Nationaal Archief. Zonder afspraak is inzage niet mogelijk. Ter ondersteuning bij het raadplegen van de dossiers heeft het KNHG een handreiking opgesteld.

Deze dossiers betreffen personen die voor de rechter zijn verschenen en worden beschouwd als de zwaarste gevallen. Ook papieren dossiers die nog niet zijn gedigitaliseerd, kunnen in het Nationaal Archief worden geraadpleegd. Het maken van foto’s of scans van de dossiers is niet toegestaan.

Let op! Vanwege de grote drukte is het momenteel niet mogelijk archiefstukken uit het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging te reserveren. Lees meer over de aangepaste dienstverlening.

Nieuwe voorzieningen en wetswijziging

Sinds 2 februari 2026 is de tijdelijke voorziening uitgebreid. Het digitale CABR is nu niet alleen in te zien bij het Nationaal Archief, maar ook bij elf Regionale Historische Centra (RHC’s) en, voor wetenschappers, bij het NIOD. Daarmee is het archief in elke provincie op ten minste één locatie digitaal te raadplegen; het papieren archief is uitsluitend beschikbaar in Den Haag. Op de website van het Nationaal Archief staat vermeld in welke steden de RHC’s zijn gevestigd. Net als bij het Nationaal Archief is inzage alleen mogelijk na reservering; elke maandag om 13.00 uur opent de reservering voor de daaropvolgende week.

Om het CABR zo snel mogelijk digitaal toegankelijk te maken, is een wijziging van de Archiefwet nodig. Eind januari 2026 stemde de ministerraad hiermee in. De wetswijziging maakt het mogelijk het volledige archief online beschikbaar te stellen, inclusief context, gekoppeld aan andere oorlogsbronnen en doorzoekbaar op woordniveau. Volgens de Rijksoverheid zorgt de wetswijziging voor een betere balans tussen privacybescherming en toegang tot overheidsinformatie en cultureel erfgoed. Het wetsvoorstel is inmiddels via de ministerraad aangeboden aan de Tweede Kamer voor behandeling.

Links naar pagina’s met meer informatie of contact:

• Website Nationaal Archief
• Website project Oorlog voor de Rechter
• Formulier CABR-onderzoek (themapagina)
• Veelgestelde vragen Nationaal Archief
• Veelgestelde vragen project Oorlog voor de Rechter
• Chat met team project Oorlog voor de Rechter
• CABR-contactformulier
• CABR-handreiking (KNHG) bestudering van de dossiers in het oorlogsarchief.